Domates Fidesi Nasıl Hazırlanır
Kısa cevap: Domates fidesi hazırlama işi, son don tarihinden yaklaşık 6-8 hafta önce tohumu hafif, gevşek bir harca 0,5 cm derinlikte ekmek, 22-25 °C aralığında nemli tutmak ve çimlendikten sonra bol ışığa almakla olur. Tohumlar 5-10 günde çıkar; ilk gerçek yaprak çiftinden sonra fideler tek tek saksılara alınır ve dışarıya çıkmadan önce 7-10 gün alıştırılır. Yani zor bir iş değil; sadece sıcaklık, ışık ve nem üçlüsünü doğru sırayla yönetmek gerekiyor.
Tohumu ne zaman ekmeliyim?
Bunun tek bir takvim günü yok, bulunduğunuz yerin son don tarihine göre geriye sayarsınız. Fidenin dikime hazır hale gelmesi 6-8 hafta sürer. Ege ve Akdeniz kıyılarında şubat ortası–mart başı, İç Anadolu'da mart ortası, Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde nisan başı makul bir aralıktır.
Erken ekmek her zaman avantaj değildir. Işığın yetersiz olduğu bir dönemde çıkan fide uzar, incelir ve sapı zayıf kalır. Geç ekmek ise hasadı sıcakların bastırdığı döneme kaydırır. Yıl boyunca hangi işin hangi ayda yapıldığını takip eden bir bahçe bakım takvimi tutmak, bu tarihi her yıl yeniden hesaplamaktan kurtarır.
Hangi tohumu seçmeliyim?
Üç şeye bakın: çeşit tipi, tazelik ve kaynak.
- Sırık mı, yer domatesi mi? Sırık (belirsiz büyüme) çeşitler sezon boyu uzar, budama ve ip gerektirir; balkon ve dar alanlarda daha verimlidir. Yer domatesi (belirli büyüme) belirli bir boya gelip toplu ürün verir, salça için uygundur.
- Ata tohumu mu hibrit mi? Ata tohumundan kendi tohumunuzu ayırabilirsiniz, tat genelde daha belirgindir. Hibritler hastalığa dayanım ve verim tarafında daha güvenlidir.
- Tazelik: Domates tohumu iyi koşullarda 4-5 yıl canlılığını korur ama çimlenme oranı her yıl düşer. Elinizdeki tohum eskiyse ekim sayısını artırın.
Şüpheli tohumu test etmenin kolay yolu: 10 tohumu nemli kağıt havlu arasına koyup ılık bir yerde bekletin. Kaçının çıktığı size çimlenme oranını verir.
Harç nasıl hazırlanır?
Fide harcı, bahçe toprağıyla aynı şey değildir. Bahçe toprağı ağırdır, sıkışır ve hastalık etkeni taşır. Fide aşamasında istediğiniz şey hafif, havalanan, su tutan ama sırılsıklam kalmayan bir ortam.
Basit bir karışım:
- 2 ölçü torf ya da elenmiş yaprak çürüntüsü
- 1 ölçü perlit veya iri kum
- 1 ölçü iyi olgunlaşmış, elenmiş kompost
Kompostunuzu kendiniz üretiyorsanız fide harcında yalnızca tamamen olgunlaşmış, topraksı kokan kısmı kullanın; yarı çürümüş malzeme tohumu yakar. Karışımı ekimden önce ıslatıp bir gece dinlendirin, elinizde top olacak ama sıktığınızda su damlatmayacak kıvamda olmalı.
Kaplar için özel bir şeye gerek yok: yoğurt kabı, delikli bardaklar, viyol, kesilmiş pet şişe alt kısmı. Tek şart, altta drenaj deliği olması ve kabın önceden sabunlu suyla yıkanmış olması.
Ekim ve çimlenme: sıcaklık neden bu kadar önemli?
Domates tohumu 20 °C altında yavaş, 15 °C altında neredeyse hiç çimlenmez. En hızlı çıkış 24-27 °C civarındadır. Bu yüzden ekim kaplarını kalorifer üstüne değil, kaloriferin yanına ya da buzdolabının üstü gibi ılık ve sabit bir yere koyun.
- Harcı kaba doldurun, hafifçe bastırın.
- Her göze 2 tohum, 0,5 cm derinliğe bırakın; üzerini ince harçla kapatın.
- Püskürtücüyle nemlendirin, kabı şeffaf poşet veya kapakla örtün.
- Günde bir kez kapağı açıp havalandırın; küf lekesi görürseniz süreyi uzatın.
- İlk yeşil çıkıntılar görününce kapağı tamamen kaldırın ve hemen ışığa alın.
Çimlenme sonrası sıcaklığı 18-20 °C'ye düşürmek işe yarar; biraz serin ortam fideyi tıknaz ve sağlam tutar. Saksıda tohum çimlendirme mantığı diğer sebzelerde de aynıdır, sadece sıcaklık eşikleri değişir.
Fide neden uzayıp yatıyor?
En sık şikâyet bu ve nedeni neredeyse her zaman ışık yetersizliği. Pencere kenarı çoğu evde yetmez, fide ışığı arar ve sapını uzatır. Çözümler:
- Günde 12-14 saat güçlü ışık; güney cephesi ya da bitki ledi.
- Kapları her gün çevirmek.
- Günde birkaç dakika elinizle hafifçe fideleri sıvazlamak veya üzerlerine yumuşak bir vantilatör akımı vermek — sap kalınlaşır.
Bir de fide çökerten (damping off) sorunu var: gövde toprak hizasında incelip devriliyorsa fazla nem ve havasızlık suçludur. Sulamayı alttan tabla yöntemiyle yapmak, kapları sık dizmemek ve hava sirkülasyonunu sağlamak bunu büyük ölçüde önler.
Şaşırtma ve alıştırma nasıl yapılır?
İlk çıkan iki yaprak çenek yaprağıdır, besleyici değil depodur. Bunların üstünde gerçek, kenarları tırtıklı yapraklar göründüğünde fide şaşırtmaya hazırdır. Fideyi gövdesinden değil yaprağından tutarak, kök topağıyla birlikte 8-10 cm'lik saksıya alın. Domatesin özel bir avantajı var: gövdesini normalden derine gömerseniz gömülen kısımdan yeni kök çıkarır. Uzamış fideleri böyle kurtarabilirsiniz.
Şaşırtmadan 10 gün sonra haftada bir kez seyreltik sıvı gübre verin. Dikimden 7-10 gün önce alıştırma başlar: ilk gün gölgede 1-2 sa